Nowa kombinacja \u015brodk\u00f3w produkcji, a co za tym idzie – innowacje rozumiane jako wprowadzenie nowych produkt\u00f3w, nowych technologii i rozwi\u0105za\u0144, przyczyniaj\u0105 si\u0119 bezpo\u015brednio do rozwoju gospodarczego (Schumpeter, 1960, s. 102-104). Wed\u0142ug podr\u0119cznika Oslo innowacja definiowana jest jako \u201ewdro\u017cenie nowego lub znacz\u0105co udoskonalonego produktu (wyrobu b\u0105d\u017a us\u0142ugi), lub procesu, nowej metody marketingowej, lub nowej metody organizacyjnej w praktyce gospodarczej, organizacji miejsca pracy albo stosunkach z otoczeniem” (OECD, 2008, s. 48). Zgodnie z t\u0105 definicj\u0105 wa\u017cne jest, aby nowy pomys\u0142, wynalazek zosta\u0142 wdro\u017cony do praktyki gospodarczej. Wyr\u00f3\u017cniamy cztery podstawowe typy innowacji: produktowe, procesowe, organizacyjne i marketingowe.
\nNa potrzeby artyku\u0142u uwaga b\u0119dzie skoncentrowana na innowacjach w obszarze metod organizacji i zarz\u0105dzania jednostkami opieki zdrowotnej – czyli organizacyjnych. Podr\u0119cznik Oslo Manua\u0142 definiuje innowacj\u0119 organizacyjn\u0105 (organisational innovatiori) jako wdro\u017cenie nowej metody organizacyjnej w dzia\u0142aniu firmy, w organizacji miejsca pracy lub w stosunkach z otoczeniem (OECD, 2008, s. 53-54). Celem takiej innowacji mo\u017ce by\u0107 osi\u0105gni\u0119cie lepszych wynik\u00f3w poprzez redukcj\u0119 koszt\u00f3w administracyjnych lub koszt\u00f3w transakcyjnych. Wa\u017cnym aspektem takiej innowacji jest podniesienie poziomu zadowolenia z pracy (a tym samym wydajno\u015bci pracy). Wyr\u00f3\u017cnikiem innowacji organizacyjnej w zestawieniu z innymi zmianami organizacyjnymi w firmie jest zastosowanie takiej metody organizacyjnej (w przyj\u0119tych przez firm\u0119 zasadach dzia\u0142ania, w organizacji miejsca pracy czy w stosunkach z otoczeniem), kt\u00f3ra nie by\u0142a dotychczas stosowana w danej firmie i kt\u00f3ra wynika ze strategicznych decyzji podj\u0119tych przez jej kierownictwo. Innowacje organizacyjne w zakresie przyj\u0119tych przez firm\u0119 zasad dzia\u0142ania (business praktyce) polegaj\u0105 na wdra\u017caniu nowych metod organizowania rutynowych dzia\u0142a\u0144 i procedur reguluj\u0105cych prac\u0119 firmy. Mo\u017ce to by\u0107 zwi\u0105zane ze stosowaniem zasad \u201eszczup\u0142ego” zarz\u0105dzania (Lean management). Zastosowanie koncepcji Lean management w zarz\u0105dzaniu jednostkami opieki zdrowotnej b\u0119dzie r\u00f3wnie\u017c traktowane, jako innowacja spo\u0142eczna w obszarze ochrony zdrowia. Klasyczna definicja Komisji Europejskiej definiuje innowacje spo\u0142eczne jako rozw\u00f3j i wdra\u017canie nowych pomys\u0142\u00f3w (odnosz\u0105cych si\u0119 do produkt\u00f3w, us\u0142ug i modeli zarz\u0105dzania) w celu spe\u0142nienia potrzeb spo\u0142ecznych i tworzenia nowych relacji spo\u0142ecznych i wsp\u00f3\u0142pracy (European Commission, 2013, s. 6). Innowacja spo\u0142eczna ma na celu przede wszystkim popraw\u0119 jako\u015bci \u017cycia spo\u0142ecze\u0144stwa, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem tych grup i obszar\u00f3w, w kt\u00f3rych istnieje rzeczywista potrzeba innowacyjnych rozwi\u0105za\u0144 i podejmowania nowych inicjatyw spo\u0142ecznych.
\nZ poj\u0119ciem innowacji wi\u0105\u017ce si\u0119 poj\u0119cie kreatywno\u015bci, czyli zdolno\u015bci tw\u00f3rczego my\u015blenia, szeroko poj\u0119tej pomys\u0142owo\u015bci i elastyczno\u015bci adaptacyjnej, skutkuj\u0105cej umiej\u0119tno\u015bci\u0105 odnajdowania rzeczy tw\u00f3rczych, oryginalnych rozwi\u0105za\u0144, kt\u00f3re wykraczaj\u0105 poza przyj\u0119te schematy (Drozdowski, Zakrzewska, Puchalska, Morchat, Mroczkowska, 2010, s. 112-113). Kreatywno\u015b\u0107 jest zatem podstaw\u0105 innowacyjno\u015bci oraz ma olbrzymie znaczenie dla potencja\u0142u innowacyjnego zar\u00f3wno obywateli, jak i organizacji (Wilma\u0144ska, 2010, s. 74).
\nZ postawami innowacyjnymi i kreatywno\u015bci\u0105 w organizacji powi\u0105zane jest poj\u0119cie ci\u0105g\u0142ego doskonalenia (continuous improvement).
\nCi\u0105g\u0142e doskonalenie w kontek\u015bcie innowacji definiowane jest w literaturze jako proces realizowany w ca\u0142ej organizacji, kt\u00f3ry skoncentruje si\u0119 na ci\u0105g\u0142ych innowacjach przyrostowych. Zdolno\u015b\u0107 organizacji do ci\u0105g\u0142ego doskonalenia b\u0119dzie w tym wypadku postrzegana jako zdolno\u015b\u0107 do uzyskania strategicznych korzy\u015bci poprzez szerokie zaanga\u017cowanie swoich cz\u0142onk\u00f3w w proces tworzenia innowacji (Bhuiyan, Baghel, 2005).<\/p>\n
2. Lean management i ci\u0105g\u0142e doskonalenie organizacji<\/h3>\n
Koncepcj\u0105 zarz\u0105dzania opart\u0105 na ci\u0105g\u0142ym doskonaleniu jest Lean management. Jest ona zaliczana do nowych koncepcji zarz\u0105dzania. Nazwa koncepcji pochodzi z j\u0119zyka angielskiego, jednak jej rodow\u00f3d jest japo\u0144ski. Lean management oznacza \u201eodchudzone” lub \u201ewyszczuplone” zarz\u0105dzanie.
\nPo raz pierwszy poj\u0119cia Lean u\u017cyto w 1990 roku w ksi\u0105\u017cce The Machine that Changed the World autorstwa Womacka, Jonesa i Rossa. Sta\u0142a si\u0119 ona inspiracj\u0105 do wdra\u017cania metody w innych sekcjach dzia\u0142alno\u015bci, innych krajach i dla kolejnych publikacji opisuj\u0105cych szczup\u0142e zarz\u0105dzanie – w pierwszej kolejno\u015bci w przemy\u015ble, a p\u00f3\u017aniej tak\u017ce w us\u0142ugach.
\nZ punktu widzenia Lean management niezmiernie wa\u017cna jest eliminacja marnotrawstwa. Marnotrawstwo, z japo\u0144skiego „muda”, odnosi si\u0119 do wszelkich dzia\u0142a\u0144 niegeneruj\u0105cych warto\u015bci dodanej. Taichi Ohno, tw\u00f3rca Systemu Produkcyjnego Toyoty (TPS), wskaza\u0142 siedem rodzaj\u00f3w marnotrawstwa typowych dla firmy produkcyjnej (Liker, 2005, s. 67-68).<\/p>\n
- \n
- Nadprodukcja [wykonywanie niepotrzebnych procedur diagnostycznych],<\/li>\n
- Czekanie (czas do dyspozycji) [oczekiwanie pacjent\u00f3w na przyj\u0119cie przez lekarza],<\/li>\n
- Zb\u0119dny transport lub przew\u00f3z [niew\u0142a\u015bciwy uk\u0142ad plac\u00f3wki, np. laboratorium oddalone od SOR (Szpitalnego Oddzia\u0142u Ratunkowego)].<\/li>\n
- Nadmierne lub niew\u0142a\u015bciwe przetwarzanie [piecz\u0105tki z dat\u0105 i godzin\u0105 przystawiane na formularzach, kt\u00f3re nie maj\u0105 dla nikogo znaczenia].<\/li>\n
- Nadmierny stan zapas\u00f3w [przeterminowane materia\u0142y, np. lekarstwa, kt\u00f3re musz\u0105 by\u0107 zutylizowane].<\/li>\n
- Zb\u0119dne ruchy [aby wykonywa\u0107 wszystkie niezb\u0119dne czynno\u015bci pracownicy laboratorium musz\u0105 si\u0119 niepotrzebnie schyla\u0107, chodzi\u0107 z powodu nieodpowiednio zaprojektowanych stanowisk pracy, pomieszcze\u0144].<\/li>\n
- Defekty [brak narz\u0119dzi na stoliku chirurgicznym],<\/li>\n
- Niewykorzystana kreatywno\u015b\u0107 pracownik\u00f3w [pracownicy staj\u0105 si\u0119 wypaleni i przestaj\u0105 zg\u0142asza\u0107 propozycje udoskonale\u0144].<\/li>\n<\/ol>\n
Powy\u017csze rodzaje marnotrawstwa utrudniaj\u0105 prac\u0119 szpitala i prowadz\u0105 do b\u0142\u0119d\u00f3w i defekt\u00f3w medycznych. Niepotrzebny transport pacjent\u00f3w i materia\u0142\u00f3w wymaga dodatkowych w\u00f3zk\u00f3w, \u0142\u00f3\u017cek, po\u015bcieli. Im wi\u0119ksze zapasy, tym trudniej oddzieli\u0107 materia\u0142y potrzebne od niepotrzebnych. Przedmioty przechowywane w du\u017cych ilo\u015bciach staj\u0105 si\u0119 przestarza\u0142e i nie mo\u017cna ich wykorzysta\u0107, poniewa\u017c straci\u0142y wa\u017cno\u015b\u0107. W wyniku zamieszania wywo\u0142anego przez zb\u0119dne zapasy mi\u0119dzyoperacyjne i awarie sprz\u0119tu dochodzi do b\u0142\u0119d\u00f3w lekarskich i administracyjnych. Obecno\u015b\u0107 zb\u0119dnych przedmiot\u00f3w utrudnia w\u0142a\u015bciwe wykorzystanie mo\u017cliwo\u015bci plac\u00f3wki (Jackson, 2015, s. 18). Wed\u0142ug danych ameryka\u0144skiego instytutu IHI (Institute for Healthcare Improvement), dzia\u0142aj\u0105cego na rzecz usprawnienia opieki zdrowotnej w USA i na \u015bwiecie, szacuje si\u0119, \u017ce 30-40% koszt\u00f3w funkcjonowania systemu opieki zdrowotnej stanowi\u0105 koszta zwi\u0105zane z wspomnianym ju\u017c wcze\u015bniej marnotrawstwem muda (Chalice, 2007, s. 21). Innowacyjny i zarz\u0105dzany zgodnie z zasadami Lean management szpital to plac\u00f3wka, w kt\u00f3rej filozofia kaizen (ci\u0105g\u0142ego doskonalenia) jest elementem codziennych proces\u00f3w i standard\u00f3w wdro\u017conych w szpitalu.
\nCi\u0105g\u0142e doskonalenie mo\u017cemy zdefiniowa\u0107, jako przedsi\u0119wzi\u0119cie podejmowane celem uzyskania dodatkowych korzy\u015bci zar\u00f3wno dla organizacji, jak i jej klient\u00f3w (w przypadku szpitala b\u0119d\u0105 to pacjenci). Dotyczy to dzia\u0142a\u0144 oraz produkt\u00f3w. Ide\u0119 doskonalenia sformu\u0142owa\u0142 Deming za pomoc\u0105 koncepcji tzw. cyklu doskonalenia – PDCA. Jego podstaw\u0119 stanowi opracowany plan dzia\u0142a\u0144 (Plan) okre\u015blaj\u0105cy cel doskonalenia i ewentualne przeszkody jego osi\u0105gni\u0119cia. Po wykonanych dzia\u0142aniach (Do), kt\u00f3re zosta\u0142y wcze\u015bniej dok\u0142adnie zaplanowane, wskazane jest sprawdzenie (Check) uzyskanych rezultat\u00f3w. Je\u017celi s\u0105 one pozytywne, to nale\u017cy planowane zmiany wprowadzi\u0107 na sta\u0142e (Act) do procesu. Celem usuwania bie\u017c\u0105cych problem\u00f3w nie nale\u017cy prowadzi\u0107 dzia\u0142a\u0144 akcyjnych, lecz dzia\u0142ania systematyczne (Hamrol, 2005, s. 113).
\nW organizacji nastawionej na ci\u0105g\u0142e doskonalenie mo\u017cemy wyr\u00f3\u017cni\u0107 zachowania, kt\u00f3re s\u0105 postrzegane jako istotne postawy doskonalenia w organizacjach niezale\u017cnie od typu i wielko\u015bci (Bhuiyan, Baghel, 2005, s. 768):<\/p>\n- \n
- pracownik wykazuje \u015bwiadomo\u015b\u0107 i zrozumienie cel\u00f3w i zada\u0144 organizacji;<\/li>\n
- poszczeg\u00f3lne zespo\u0142y u\u017cywaj\u0105 strategicznych cel\u00f3w organizacji i koncentruj\u0105 si\u0119 na nich w okre\u015blaniu priorytet\u00f3w dzia\u0142alno\u015bci poprawy;<\/li>\n
- w celu zach\u0119cania i zaanga\u017cowania pracownik\u00f3w w dzia\u0142ania doskonal\u0105ce stosowane s\u0105 mechanizmy aktywuj\u0105ce (np. szkolenia, praca zespo\u0142owa), s\u0105 one monitorowane i rozwijane;<\/li>\n
- bie\u017c\u0105ca ocena zapewnia, \u017ce struktura organizacji, systemy i procedury, a tak\u017ce podej\u015bcie i mechanizmy s\u0142u\u017c\u0105ce do opracowania program\u00f3w doskonal\u0105cych s\u0105 stale wzmacniane i wspieraj\u0105 si\u0119 wzajemnie<\/li>\n
- kierownicy wszystkich szczebli wyra\u017caj\u0105 aktywne zaanga\u017cowanie oraz przyw\u00f3dztwo.<\/li>\n<\/ul>\n
Przedstawione powy\u017cej zachowania w organizacji zarz\u0105dzanej zgodnie z filozofi\u0105 kaizen musz\u0105 odnosi\u0107 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c do jednostek opieki zdrowotnej, kt\u00f3re chc\u0105 budowa\u0107 innowacyjn\u0105 organizacj\u0119 nastawion\u0105 przede wszystkim na zapewnienie satysfakcji pacjent\u00f3w i rozw\u00f3j w\u0142asnego personelu.<\/p>\n
3. Wykorzystanie koncepcji Lean management w szpitalach<\/h2>\n
Kluczem do eliminacji marnotrawstwa i poprawy efektywno\u015bci oraz ci\u0105g\u0142ego doskonalenia organizacji jest odchudzone my\u015blenie (Lean thinking). \u201eOdchudzone my\u015blenie” umo\u017cliwia przede wszystkim uporz\u0105dkowanie czynno\u015bci tworz\u0105cych warto\u015b\u0107 w optymalnej kolejno\u015bci, przeprowadzenie tych czynno\u015bci bez zak\u0142\u00f3ce\u0144, kiedy jest na nie zapotrzebowanie, i coraz efektywniejsze ich wykonanie. My\u015blenie jest odchudzone, poniewa\u017c stwarza mo\u017cliwo\u015b\u0107 wykonania coraz wi\u0119kszej produkcji przy minimalnym wysi\u0142ku ludzkim, przy mniejszym zaanga\u017cowaniu maszyn i urz\u0105dze\u0144 oraz czasu i miejsca, a jednocze\u015bnie pozwala zbli\u017ca\u0107 si\u0119 do osi\u0105gni\u0119cia celu, jakim jest dostarczenie klientom dok\u0142adnie tego, czego chc\u0105 (Womack, Jones, 2001, s. 17).
\nWomack i Jones zaznaczaj\u0105, \u017ce pocz\u0105tkiem dla odchudzonego my\u015blenia jest zidentyfikowanie i pe\u0142ne zrozumienie warto\u015bci: \u201eWarto\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 zdefiniowana tylko przez ko\u0144cowego u\u017cytkownika. Ma ona sens jedynie wtedy, gdy jest wyra\u017cona w odniesieniu do okre\u015blonego produktu (towaru lub us\u0142ug, a cz\u0119sto obu jednocze\u015bnie), zaspokajaj\u0105cego potrzeby klienta, przy okre\u015blonej cenie, w okre\u015blonym czasie” (2001, s. 18). W przypadku us\u0142ug medycznych podstawow\u0105 potrzeb\u0105 klienta, kt\u00f3r\u0105 nale\u017cy zaspokoi\u0107, jest poprawa zdrowia, troska o zdrowie, oczywiste jest, \u017ce cena cz\u0119sto jest niewidoczna dla klienta (NFZ), czas powinien by\u0107 jak najkr\u00f3tszy.
\nDzia\u0142ania s\u0142u\u017c\u0105ce dodawaniu warto\u015bci (Value-added, VA) to takie dzia\u0142ania, kt\u00f3re s\u0105 wykonane prawid\u0142owo za pierwszym razem, zmieniaj\u0105 produkt lub us\u0142ug\u0119 w taki spos\u00f3b, by klient by\u0142 got\u00f3w za nie zap\u0142aci\u0107. Odnosz\u0105c si\u0119 do funkcjonowania szpitala, mo\u017cna poda\u0107 przyk\u0142ad pacjenta zg\u0142aszaj\u0105cego si\u0119 z podejrzeniem z\u0142amania ko\u015bci. Warto\u015bciowe b\u0119d\u0105 dzia\u0142ania s\u0142u\u017c\u0105ce bezpo\u015brednio postawieniu diagnozy oraz leczeniu. Warto\u015bciowy b\u0119dzie czas, jaki pacjent sp\u0119dzi z lekarzem, ale je\u015bli b\u0119dzie musia\u0142 powtarza\u0107 te same informacje kilku r\u00f3\u017cnym osobom, to mo\u017cna uzna\u0107 to za marnotrawstwo. Podobnie czas po\u015bwi\u0119cony na wykonanie i ocen\u0119 zdj\u0119cia RTG b\u0119dzie czasem warto\u015bciowym, ale czas, jaki pacjent musi po\u015bwi\u0119ci\u0107 na oczekiwanie w poczekalni, b\u0119dzie uznany za marnotrawstwo. Ewidentnie w tym przypadku klient (pacjent) jest got\u00f3w zap\u0142aci\u0107 za te dzia\u0142ania. Bior\u0105c pod uwag\u0119 kryterium prawid\u0142owego wykonania za pierwszym razem danej czynno\u015bci, jako marnotrawstwo mo\u017cna poda\u0107 przepisywanie lek\u00f3w, na kt\u00f3re pacjenci maj\u0105 stwierdzon\u0105 alergi\u0119. Czas po\u015bwi\u0119cony na wypisanie i dostarczenie leku b\u0119dzie stanowi\u0142 czynno\u015bci niedodaj\u0105ce warto\u015bci (Graban, 2011, s. 44-47). W celu zidentyfikowania wszystkich czynno\u015bci, kt\u00f3re sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na powstanie danego produktu\/us\u0142ugi, niezb\u0119dne jest dokonanie analizy strumienia warto\u015bci.<\/p>\nOznacza ona przedstawienie wszystkich dzia\u0142a\u0144 niezb\u0119dnych w procesie powstawania produktu\/us\u0142ugi. Po w\u0142a\u015bciwym przeanalizowaniu strumienia warto\u015bci mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107, \u017ce prawie zawsze w strumieniu warto\u015bci wyst\u0119puj\u0105 trzy rodzaje dzia\u0142a\u0144:<\/p>\n
- \n
- Dzia\u0142ania tworz\u0105ce warto\u015b\u0107 (VA).<\/li>\n
- Dzia\u0142ania nietworz\u0105ce warto\u015bci (non-value-added, NVA), ale niezb\u0119dne przy obecnych metodach pracy (Muda Typ Pierwszy).<\/li>\n
- Dodatkowe dzia\u0142ania nietworz\u0105ce warto\u015bci (NVA), kt\u00f3re mo\u017cna natychmiast wyeliminowa\u0107 (Muda Typ Drugi).<\/li>\n<\/ol>\n
W tabelach 1 i 2 przedstawiono przyk\u0142ady dzia\u0142a\u0144 dla r\u00f3\u017cnych produkt\u00f3w oraz funkcji w procesach szpitalnych. Warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce jest to podzia\u0142 subiektywny, uzale\u017cniony od danych przepis\u00f3w i uwarunkowa\u0144 kulturowych. W polskich realiach cz\u0119sto ograniczenia prawne nie pozwalaj\u0105 na ca\u0142kowite wyeliminowanie czynno\u015bci NVA, ale nale\u017cy je uzna\u0107 za takowe, analizuj\u0105c strumie\u0144 warto\u015bci w danej plac\u00f3wce s\u0142u\u017cby zdrowia. Jak mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107, podobnie jak w procesie produkcyjnym wiele z przedstawionych przyk\u0142ad\u00f3w odnosi si\u0119 do oczekiwania na wykonanie us\u0142ugi. Przy mapowaniu strumienia warto\u015bci okazuje si\u0119 cz\u0119sto, \u017ce warto\u015b\u0107 dodana stanowi jedynie kilka procent czasu niezb\u0119dnego do prawid\u0142owego wykonania us\u0142ugi. W drugiej kolejno\u015bci pojawia si\u0119 zb\u0119dne przetwarzanie informacji albo wykonywanie na pacjencie lub materia\u0142ach niepotrzebnych czynno\u015bci. Z dwoma powy\u017cszymi wi\u0105\u017ce si\u0119 tak\u017ce zb\u0119dny ruch samego przetwarzania lub przemieszczania oczekuj\u0105cych w procesie element\u00f3w – ludzi, materia\u0142\u00f3w, informacji.<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/meblemedyczne.com.pl\/wp-content\/uploads\/2018\/07\/Tab1.jpg\")
<\/a><\/p>\n